Tháp bà Ponagar - Tín ngưỡng của người Chăm

04.08.2018

Tháp bà Ponagar là khu trung tâm tín ngưỡng của người Chăm Pa cổ, nó vừa là tên của cả khu công trình kiến trúc này và cũng là tên của ngôi tháp cao nhất ở đây.

 

Ponagar Tower is the center of beliefs of the ancient Cham Pa, it is both the name of this architectural system and also the name of the highest tower here.

 

Tháp bà Ponagar nằm phía bên kia cầu Trần Phú và cầu xóm Bóng, 2 cây cầu song song bắc ngang qua sông Cái đổ ra biển. Nếu đi theo cầu Trần Phú, qua cầu bạn sẽ phải rẽ trái để vòng vào Tháp Bà. Còn nếu đi từ cầu xóm Bóng đi ngang qua hòn Cậu nhìn sang bên kia cầu Trần Phú sẽ đến luôn cổng dưới chân tháp. Trước khi đi qua cầu Xóm Bóng người ta phải đi qua cầu Hà Ra. Vì vậy người ta thường nói: "Ai về xóm Bóng Hà Ra, hỏi xem điệu múa Tháp Bà còn không"

 

Từ trên cầu Bóng, du khách sẽ nhìn thấy dòng chữ "Tháp bà Ponagar" dưới chân ngọn đồi mà nếu đứng từ cổng chính sẽ không thể nhìn thấy. Ban đêm, dòng chữ này và tháp chính được thắp điện sáng nổi bật cuối chân cầu.

 

Sau khi mua vé tham quan và gửi xe, bạn sẽ bắt đầu từ chiếc cổng lớn ngay mặt đường với tên là "Tháp Thiên Y Thánh Mẫu" theo lối gọi tên của người Việt. Tên gọi của tháp được đặt theo tên của vị nữ vương Po-Ina-Nagar là vị nữ thần được tạo nên bởi áng mây trời và bọt biển, là bà mẹ xứ sở, tạo ra trái đất, sinh ra họ (người Chăm), nuôi họ lớn, dạy họ cách trồng lúa, cách đi biển, cách làm nước mắm, cách xây dựng làm nhà, vì vậy người phụ nữ này được xem như thủy tổ của người Chăm.

 

Từ mặt sau của chiếc vé thăm quan, bạn sẽ thấy sơ đồ của tháp bà Ponagar gồm có Tiền đình là những hàng cột khổng lồ còn lại và tháp chính phía trên. Phía bên cạnh sát đó là tháp Nam và tháp nhỏ Đông Nam ngoài cùng và phía sau tháp chính là tháp Tây Bắc. Còn lại là những công trình khác như phòng trưng bày, khu dịch vụ và bia đá.

 

Phần tiền đình và tháp chính ở ngay bên tay phải lối cổng đi vào. Tiền đình là những thân cột rất lớn mà người ta cho rằng đã bị mất mái che từ rất lâu chỉ còn lại phần cột. Phía trên là tháp chính với lối lên là những bậc thang vô cùng cao và dốc.

 

Trước đây để dâng lễ lên tháp chính, người Chăm phải đội lễ đi lên theo bậc thang này và khi xuống phải đi giật lùi xuống hoặc đi ngang chứ không được quay lưng lại tháp.

 

Nếu bạn xem những bức ảnh trong nhà trưng bày phía sau cùng của khu di tích, bạn sẽ thấy những cột tháp ở khu vực tiền đình đã trong trạng thái mất nóc từ rất xa xưa. Người ta cho rằng đó là kết quả của những sự phá hủy trong chiến tranh của các bộ tộc.

 

Dù thế nào đi nữa bất kỳ ai đến đây cũng muốn lưu lại những bức ảnh trước di tích hơn một nghìn năm tuổi này. Những năm gần đây do đường bay từ Trung Quốc đến thẳng Nha Trang được hình thành nên nơi này rất nhiều khách du lịch. Để có một tấm ảnh ưng ý và không bị vướng người, bạn sẽ phải chờ rất lâu.

 

Từ dưới khu tiền đình đi lên khu tháp chính, du khách sẽ không theo lối hành hương dâng lễ trước đây mà sẽ đi vòng theo phía các bậc thang bên tay trái.

 

Ngôi tháp đầu tiên bạn nhìn thấy khi lên đến nơi chính là tháp Đông Nam, là ngôi tháp nhỏ nhất của khu di tích. Mái tháp có hình như chiếc yên ngựa giống như một số tháp ở Mỹ Sơn. Xung quanh tháp và mái không có trang trí cột ốp và các con vật thiêng như những tháp khác. Phía trước tháp đặt một lư hương theo tín ngưỡng Phật giáo của người Việt.

 

Bên trong tháp không có bệ thờ mà chỉ có bộ Linga và yoni. Linga tượng trưng cho dương tính, có hình khối trụ đặt trên yoni (hình khối vuông, đại diện cho âm khí). Linga và yoni biểu thị cho tính âm-dương kết hợp, tạo ra sự hủy diệt và tái sinh của vũ trụ.

 

Cách đó không xa là tháp Nam nằm ngay cạnh tháp chính với đỉnh tháp nhọn gắn một khối đá trụ hình linga. Người ta cho rằng tháp này thờ một hóa thân của thần Shiva.

 

Đặc biệt của tháp Nam là hai khối đá lăng trụ ở hai bên cửa đều khắc chạm hình cánh sen nhỏ đối xứng, nhưng một trụ có bia ký còn trụ kia thì không và làm bằng hai loại đá khác nhau.

 

Cũng như các tháp khác, trong tháp này là bộ Linga và Yoni, bộ sinh thực khí của nam và âm vật khí của nữ bằng đá. Linga được trang trí trên một vòng hình cánh sen cách điệu. 

 

Tháp chính là ngôi tháp lớn nhất, cao khoảng 23 mét và có tên là tháp Ponagar cũng chính là tên của khu di tích. Ponagar là vợ của thần Siva. Tháp được xây 4 tầng, có tượng thần và hình thú bằng đá, ở 4 góc có 4 tháp nhỏ.

 

Đặc biệt nhất đó là bức phù điêu chạm nổi trên đá ở giữa cửa tháp chính là một trong những kiệt tác của nghệ thuật điêu khắc Chăm còn lại đến bây giờ. Bức phù điêu mô tả hình ảnh một nữ thần đang trấn áp con quỷ đầu trâu Mahisasura. Nữ thần đạp 1 chân lên lưng trâu, 4 tay nắm những món vũ khí khác nhau. Xung quanh tháp được trang trí rất nhiều những tượng vũ nữ apsara và các tượng thần và các linh vật.

 

Hình ảnh của bức phù điêu này bạn cũng có thể thấy rất rõ nét trong khu nhà trưng bày ở phía sau tháp với những chạm khắc có hồn và vô cùng sống động.

 

Bên trong tháp là tượng bà Ponagar tạc bằng đá hoa cương màu đen. Người ta cho rằng trước kia tượng đó là gỗ trầm hương và xa hơn nữa trong lịch sử được tạc bằng vàng. Ngày nay, khi bạn lên tham quan những ngôi đền này, tượng bà Thiên Y Thánh Mẫu lại được phục trang theo lối của Phật giáo với áo vàng đeo các dây hạt màu trắng và thắp hương bên ngoài, không còn theo lối của Chăm Pa cổ xưa, vì vậy nên mọi người hay nói đó là giao thoa văn hóa.

 

Mô hình bức tượng gốc có thể xem trong khu nhà trưng bày là tượng nữ thần với 10 cánh tay và không mặc xiêm y như bức tượng trong tháp chính, bởi tín ngưỡng của người Chăm theo lối phồn thực. Hai bàn tay dưới đặt trên hai đầu gối, các bàn tay khác thì cầm những vật dụng như đoản kiếm, mũi tên, chùy và cây lao ở bên phải và chuông, đĩa, cung và tù và ở bên trái. Tượng được đặt trên một đài sen và một bệ đá hình Yoni.

 

Phía sau lưng bức tượng nữ thần trong tháp chính là một tấm tựa lưng hình chiếc lá bồ đề chạm khắc rất tinh xảo cả hai mặt, trong đó có hình đầu Kala và hai đầu thủy quái Makara.

 

Ở hai bên trái và phải của tượng nữ thần sau này người Việt đặt thêm các ban thờ được cho là con trai và con gái của Thiên Y Thánh Mẫu A Na.

 

Nếu bạn để ý bạn sẽ thấy màu sắc những viên gạch bên trong tháp chính đen một màu bồ hóng của khói hương, khác với màu sắc phía bên ngoài tháp. Do tháp được xây dựng theo kiến trúc đặc và kín nên khói hương không thể thoát ra ngoài. Chính vì vậy về sau người ta đặt các lư hương ở phía ngoài cửa tháp. Mặc dù vậy trong tín ngưỡng của người Chăm họ không dùng hương để tế lễ mà chỉ dùng nước để hành lễ.

 

Do bức tượng nữ thần trong tháp chính đã được mặc xiêm y phủ kín nên người ngoài sẽ không biết pho tượng đá hoa cương này đã bị mất đầu và được đắp lại bằng xi măng. Những bức tượng mất đầu còn lại rất nhiều trong các di tích chămpa cổ như tượng thần Shiva trong di tích Mỹ Sơn. Người ta cho rằng trong các cuộc chiến tranh những bức tượng này bị phá hủy bằng cách chặt đầu mang đi như thể lấy đi linh hồn của của tín ngưỡng Chămpa.

 

Tháp Tây Bắc nằm ở phía sau tháp chính còn khá nguyên vẹn với mái dài hình yên ngựa. Ở trên tường tháp này có những hình điêu khắc như thần điểu Garuda, các tiên nữ apsara, rắn thần Naga. Tháp thờ vị thần Ganesha mình người đầu voi, con trai của thần Shiva. Trên thực tế văn hóa Chăm theo tín ngưỡng của đạo Hindu Ấn Độ. Do vậy để hiểu hết về nó bạn cần phải có những hiểu biết về các truyền thuyết Ấn Độ cũng như kinh Vệ Đà của Bà La Môn Giáo.

 

Ngay cạnh tháp Tây Bắc là hòn đá bí ẩn trên tháp bà Ponagar có ban thờ cạnh gốc cây thị cổ. Hòn đá này mỗi năm lại lớn lên một chút và vẫn đang ngày càng cao lên thêm nhưng không rõ nguyên nhân từ đâu.

 

Để làm cho không gian văn hóa được màu sắc hơn, phía dưới tháp Tây Bắc, nơi nhiều bóng cây mát mẻ nhất của khu di tích, thường xuyên được tổ chức biểu diễn các điệu múa và âm nhạc của văn hóa Chăm, những điệu múa cho các vị thần của những người phụ nữ Chăm xưa kia vẫn thường múa trên tháp.

 

Các trang phục khi màu xanh, lúc màu hồng nhưng đều kèm theo những đồ gốm và nhạc khí nổi tiếng của người Chăm. Chương trình biểu diễn này cứ cách quãng khoảng 30 phút lại biểu diễn một lần.

 

Tháp Bà Ponagar còn lưu lại nhiều bia ký cổ của người Chăm. Theo các nhà khảo cổ học người Pháp đã liệt kê bia ký theo thời gian như sau: Nhóm A trên bia đá hình lục giác, do vua Satyavarman dựng năm 781 ghi chuyện tháp bị giặc biển đốt phá năm 774, việc xây dựng tượng thần Sri Satya Mukhalinga vào năm 784. Nhóm B do vua Vikrantavarman III ghi lại công lao xây dựng của các tiên vương. Nhóm C và nhóm D do vua Vikrantavarman II ghi các lễ vật dâng cúng chư thần. Nhóm E ghi việc vua Indravarman II dựng pho tượng Bhagavati (tức Ponagar) bằng vàng vào năm 918; pho tượng này về sau bị người Khmer xâm lăng cướp đi, và đã được thay thế bằng tượng bằng đá vào năm 965.

 

Viên gạch xây tháp của người Chăm Pa đến nay vẫn là một ẩn số vì những đặc tính ưu việt của nó, khi mưa xuống thấm nước rất nhanh nhưng nắng lên nước cũng thoát rất nhanh chứ không giữ nước như gạch sau này sử dụng trùng tu thêm trên tháp Ponagar. Viên gạch Chămpa ngoài việc giữ màu rất lâu và tươi cũng không bị rêu mốc và rất bền. Đây chính là lý do tại sao những khu tháp Chăm tồn tại đến hơn 1000 năm tuổi mà vẫn còn khá bền chắc.

 

 Phương thức xây dựng của người Chămpa cổ cũng là một trong những điều bí ẩn vì các viên gạch được đặt lên nhau chồng khít dường như không hề có mạch vữa ở giữa nhưng tháp vẫn bền chặt đến cả nghìn năm tuổi.

 

Phần sau cùng của khi di tích là nhà trưng bày với tượng Ganesha thân người đầu voi, con trai của thần Shiva và nữ thần Parvati, rất phổ biến trong đạo Hindu. Cạnh đó là những bộ linga và yoni, thế giới linh vật tượng trưng cho dương và âm mà hầu hết trong các ngôi tháp đều có.

 

Xung quanh bốn góc của nhà trưng bày đặt các linh vật là các con thú cưỡi của các thần trong truyền thuyết Hindu, phía trên tường treo các bức tranh chụp ngôi Tháp bà Ponagar ở các thời điểm khác nhau trong lịch sử.

 

Tháp bà Ponagar tọa lạc trên ngọn đồi nhìn xuống dòng sông Cái chảy ra biển với một phong cảnh rất đẹp, nó không chỉ là nơi tìm hiểu về những di tích Champa cổ mà còn là nơi ngắm cảnh đặc biệt là những khi chiều xuống.

 

Bởi không phải ai cũng có thể hiểu được các truyền thuyết của Ấn Độ cũng như đạo Hindu. Vì vậy để nắm được về những giá trị văn hóa nơi đây, bạn nên mua vé thuyết minh, các cô hướng dẫn viên sẽ giúp bạn hiểu thêm về những lịch sử của tháp bà Ponagar - ngôi tháp có giá trị rất lớn về văn hóa Champa.

Share on Facebook
Share on Twitter
Please reload

Follow us
  • Facebook Basic Square
  • Twitter Basic Square
  • Instagram Social Icon
Tin mới