Mênh mông lòng hồ Ba Bể

Hồ Ba Bể, một hồ nước ngọt hình thành từ cách đây 200 triệu năm trên khu vực núi đá vôi Lũng Nham, đã từng được cho là một trong 100 hồ nước ngọt lớn nhất thế giới, từng được Hội nghị Hồ nước ngọt thế giới tổ chức tại Mỹ công nhận là một trong 20 hồ nước ngọt đặc biệt của thế giới cần được bảo vệ và phát triển. Với chiều dài hơn 8km, rộng hơn 2km đan xen với những ngọn núi đá vôi, lòng hồ tạo thành một cảnh quan rất đặc sắc.


Ba Be Lake, a freshwater lake formed 200 million years ago in the Lung Nham limestone mountains, was once considered one of the 100 largest freshwater lakes in the world, Officially recognized as one of 20 special freshwater lakes of the world to be protected and developed. With a length of more than 8km, 2km wide with intermittent limestone mountains, the lake creates a very special landscape.


Để tham quan hồ Ba Bể, có 4 bến thuyền xuất phát. Từ phía chợ Rã (Hà Nội lên) đầu tiên sẽ là bến thuyền Buốc Lốm (xưa gọi là Buốc Luốm) xuất phát từ sông Năng, qua Động Puông và thác Đầu Đẳng trên sông rồi mới rẽ vào Hồ Ba Bề, thăm Ao Tiên, đền An Mạ, Đảo Bà Góa. Bến thứ hai là bến Bờ Bắc (bến của hồ) cuối đường tỉnh lộ 256 (xe Nga Thưởng Mỹ Đình - Ba Bể thường đỗ ở đây cuối hành trình). Hai bến còn lại là bến thuyền Pác Ngòi (của bản Pác Ngòi, bản đông khách du lịch nhất) và bến Bờ Nam (bản Bó Lù) nằm phía bên kia hồ đối diện với Bến Bờ Bắc. Từ Bến Bờ Bắc có đường ven hồ đi sang bản Pác Ngòi và Bến Bờ Nam (qua chiếc cầu treo bắc qua sông Lèng chảy vào hồ. Tháng 8/2018 cầu đang sửa nên ô tô không qua được). Hai bến Bờ Nam và Pác Ngòi này sẽ thuận hướng phía Chợ Đồn đi xuống.


Ở mỗi bến thuyền, bạn có thể thuê thuyền đi các điểm du lịch của hồ Ba Bể và sông Năng theo bảng giá đã niêm yết, hoặc bạn cũng có thể thỏa thuận với các chủ thuyền theo hành trình riêng của mình. Hầu hết các homestay của các bản ở Ba Bể đều có thuyền chạy riêng.


Vào mùa hè, nếu bạn muốn tham quan lúc thời tiết mát mẻ bạn phải đi thật sớm lúc 6h, không khí sẽ vô cùng dễ chịu. Khi nắng lên các thuyền đều có mái che cho khách, khung cảnh rạng rỡ hơn nhưng mặt hồ sẽ lấp loáng nắng không dịu như buổi sáng. Hồ Ba Bể sau lễ mùng 2/9 là sẽ thưa khách nội địa chỉ còn chủ yếu khách tây. Người dân ở đây nói rằng vào khoảng tháng 9 âm lịch, tức khoảng đầu tháng 11 dương là lúc nước hồ trong nhất (có lẽ khi vào mùa khô các vùng nước đều lặng và trong).


Hồ Ba Bể có 3 dòng chảy chủ yếu từ sông Chợ Lèng (nơi có cầu treo bắc qua) đổ vào hồ tại bản Pác Ngòi; suối Nam C­ường từ phía Bắc (bản Bó Lù) huyện Chợ Đồn đổ vào hồ tại bản Bó Lù và sông Tả Han bắt nguồn từ Xuân Lạc đổ vào phía Tây hồ ở Cốc Tộc. Theo tiếng địa phương Ba Bể là ba nhánh thông nhau của Pé Lầm, Pé Lù, Pé Lèng. Từ Pé người Tày gọi nghĩa là Hồ. Còn những tên còn lại tương ứng với những khu vực các phía sông đổ vào Ba Bể.


Niên đại cổ xưa của hồ này là một trong những những điểm khiến người ta phải quan tâm. Theo các nhà địa chất của Viện địa chất Việt Nam và Hội địa chất Bỉ đã khẳng định: "Đá vôi tại vùng hồ Ba Bể có niên đại 450 triệu năm và là đá vôi cổ có đặc điểm kiến tạo rất đặc biệt. Bởi trong quá trình biến đổi địa chất, đá vôi ở khu vực này đã biến thành những mảng đá hoa cương. Cùng với đó, đáy hồ Ba Bể có một lớp đất sét dày tới 200m bịt kín, chính địa tầng sét này không cho nước thoát xuống và hồ được hình thành". Người ta cũng cho rằng di tích của người tiền sử từng cư trú ở đây là hiện hữu, nhờ vào những công cụ lao động thuộc hậu kỳ đồ đá cũ được tìm thấy ở hang Thẳm Thịnh và động Puông.


Tại Việt Nam, hồ Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất, là di tích lịch sử văn hóa quốc gia.


1. Đảo Bà Góa


Hòn đảo Bà Góa là hòn đảo nhỏ gắn liền với truyền thuyết hình thành của hồ Ba Bể, nằm ở hồ 1 - Pé Lèng (Nói là hồ 1, hồ 2, hồ 3 là nói về mặt địa lý, còn thực tế khi bạn đi thuyền trên hồ bạn sẽ thấy chỉ có một hồ là hồ Ba Bể). Nếu đứng từ Bến Bờ Bắc bạn sẽ nhìn thấy nó ngay trước mặt. Còn nếu xuất phát từ bến Pác Ngòi đi thăm các điểm bạn sẽ qua nó trước khi đến đảo An Mạ và Ao Tiên.


Truyền thuyết kể rằng: "Ngày xưa, ở vùng Bắc Kạn, mỗi năm dân làng Nam Mẫu đều có tổ chức lễ cúng Phật lớn, gọi là lễ Vô Giá. Dân chúng khắp miền tham gia rất đông. Một hôm, có một bà lão bệnh cùi, quần áo rách nát, hôi hám đến làng để xin ăn nhưng đi đến đâu cũng đều bị xua đuổi. Duy nhất chỉ có một bà góa ở với con trai không kinh tởm mà đã động lòng thương hại kêu bà lão vào nhà cho ăn uống no đủ, sau đó cho bà lão ăn mày ngủ nhờ một đêm, ở góc vựa lúa, trong lều. Đến nửa đêm, hai mẹ con bỗng giật mình thức giấc, nghe có tiếng động ầm ầm dữ dội từ phía vựa thóc. Mở cửa vựa thóc ra, không thấy bà lão cùi đâu, mà là một con giao long lớn uốn mình ầm ầm như tiếng sấm, đầu gác lên giường đuôi thò xuống đất. Hai mẹ con kinh hãi trở ra, thao thức, lo sợ, không ngủ được nữa. Đến sáng, thấy bà lão đi ra từ vựa thóc, nói: Tôi thật sự không phải là người, tôi là một con giao long, chỉ giả dạng ăn mày để thử lòng từ thiện của tín hữu nam nữ đến làng Nam Mẫu lễ Phật. Tất cả mọi người đều xua đuổi tôi, ngoại trừ hai mẹ con nhà cô. Họ đều là khẩu Phật tâm xà, sẽ không tránh khỏi hình phạt của bề trên đã giao phó cho tôi thi hành, đó là một trận đại hồng thủy. Tôi cho hai mẹ con nhà cô gói tro này hãy rãi quanh nhà để tránh khỏi kiếp nạn này. Còn hai mảnh vỏ trấu này sẽ giúp mẹ con nhà cô cứu người. Nói xong, bà lão liền biến mất. Qua ngày hôm sau, trong lúc mọi người đang chen nhau đến dự lễ Phật giữa làng, bỗng nhiên, gần đó có một cái ống nước bị vỡ và làm cho nước tràn vào làng. Người ta trèo lên mái nhà, trèo lên cây. Nhưng nước cứ dâng tràn đầy lên mãi, ngập cả những nóc nhà và cây cao khiến cho mọi người đều bị chết ngộp, trừ hai mẹ con bà goá kia vì nước dâng tới đâu thì mảnh đất nhà bà lại được nâng cao hơn, bà thả hai mảnh vỏ trấu xuống nước lập tức biến thành hai chiếc thuyền. Mặc cho mưa to gió lớn, hai mẹ con chèo thuyền đi cứu người. Cả làng bị nước tràn ngập thì hoá thành ba cái hồ rộng lớn, mênh mông như bể, nên người ta gọi là Hồ Ba Bể. Ngôi nhà của bà góa chính là hòn đảo Bà Góa bây giờ"


Đa phần du khách chỉ ngang qua Gò Bà Góa để ngắm cảnh, một số khách có thể cập thuyền lên khám phá. Trên đảo là những thân cây lớn bám chắc vào những khối đá, thể hiện vẻ đẹp cổ xưa và hoang sơ của hồ Ba Bể.


Hòn đảo Bà Góa không phải là hòn đảo duy nhất trên mặt hồ mà bạn sẽ nhìn thấy, ngay cạnh đó là một hòn đảo tương tự nhưng sát phía bờ hơn (hòn Bà Góa nằm giữa lòng hồ). Nếu bạn phân vân không biết hòn đảo nào sẽ là hòn Bà Góa bạn có thể hỏi những chú lái thuyền.


2. Đền An Mạ


Đền An Mạ cũng nằm trên hòn đảo An Mạ (cũng có nơi gọi là An Mã) gần bến Nam thuộc hồ 2 - Pé Lù cách đảo Bà Góa không xa. Từ An Mạ trong tiếng Tày có nghĩa là "mồ yên mả đẹp" vì ngày xưa khởi đầu, đền thờ được cho là thờ các trung thần nhà Mạc.


Thuyền cập bến cho du khách lên bờ thăm đảo và dâng hương trong đền. Từ cổng đền An Mạ lên đến nơi chắc chỉ khoảng 200 mét. Đền An Mạ là một nét chấm phá cho khu du lịch hồ Ba Bể, khiến cho hành trình trở nên có ý nghĩa hơn.


Mặc dù người ta nói rằng đảo An Mạ có hình dáng như hình con ngựa đang lội nước (có lẽ thế nên nhiều người gọi là An Mã), nhưng theo người dân địa phương thì đảo gắn với một sự kiện khác đó là khi các tướng nhà Mạc thua trận bị truy đuổi đã chạy đến động Puông trên dòng sông Năng tuẫn tiết ở đó. Người dân đã đưa về chôn cất và dựng đền thờ, nhưng vì sợ quan triều đình nhà Lê nên họ gọi là đền thờ họ Ma.


Từ ngoài đi vào bạn sẽ thấy một tấm bia đá chữ Hán và một bảng ghi rõ ngày khôi phục đền và ngày diễn ra lễ hội hàng năm ở đây.


Ngôi đền nhỏ nằm trong một khoảng sân gạch rộng.


Sau khi trùng tu lại đền thờ được thờ Phật, Mẫu Thượng Ngàn, Chúa Sơn Trang, Đức Thánh Trần....