Hội Lim - Quan họ trao duyên

Hội Lim - lễ hội đặc sắc của người Quan họ, cũng là một lễ hội lớn của miền Bắc hàng năm được tổ chức ở khu vực núi Lim, Tiên Du, Bắc Ninh trong 2 ngày 12 và 13 tháng giêng.


Vào những ngày này, khu vực xung quanh núi Lim chật cứng các bãi gửi xe. Ngay cả những tuyến bus Hà Nội - (Tiên Du) Bắc Ninh cũng nghẹt thở cho đến khi xe bus dừng tại điểm ở sát cổng hội Lim thì mới rộng chỗ.


Không gian âm nhạc của tiếng hát giao duyên ngọt ngào da diết với lời ca mộc mạc, tế nhị nhưng trữ tình này thu hút hàng nghìn người tìm đến.


Dân ca quan họ Bắc Ninh - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (2009) có nguồn gốc từ bao giờ thì không ai xác định được. Người ta chỉ biết rằng nó đã có một bề dày lịch sử lâu đời. Từ thế kỷ 18, hội Lim đã là một lễ hội lớn phát triển tới quy mô hội hàng tổng (tổng Nội Duệ).


Hai ngày hội chính được tổ chức không chỉ ở núi Lim mà còn ở nhiều điểm khác như cửa đình, cửa chùa, dưới thuyền ở các làng, tổ chức hát quan họ ở các gia đình nghệ nhân ở Lũng Giang, Lũng Sơn, Duệ Đông, Bái Uyên, Đình Cả, Lộ Bao (những điểm có hình chiếc ô trong sơ đồ)... Lễ hội được tổ chức cả ban ngày và biểu diễn trên sân khấu lớn cả ban đêm liên tục không dứt.


Là một loại hình văn hóa dân gian, cổ truyền hát quan họ xưa không có khán giả, người trình diễn đồng thời là người thưởng thức, đặc biệt là thưởng thức “cái tình” của bạn hát. Ngày nay, quan họ mới luôn có khán thính giả, người hát trao đổi tình cảm với khán thính giả không riêng gì giữa bạn hát với nhau. Quan họ truyền thống xưa chỉ có ở các làng quan họ, quan họ mới được trình diễn trong cả tỉnh, cả nước và đến với tất cả các châu lục trên thế giới vào bất kỳ thời điểm nào trong năm.


Trong không khí ồn ào của dòng người trên đồi Lim, ngoài đình, dưới bến, bạn mới chỉ cảm nhận được sự tưng bừng náo nhiệt. Nhưng khi tiếng hát quan họ cất lên đầy rung động sẽ đưa bạn vào một dòng cảm xúc khác của lễ hội này.


Sân khấu chính hội Lim trên đồi Lim có hai lối vào. Một lối cổng chính từ đường Tiên Du, phía xe bus đi qua và một lối vào phía sau ở góc đường Nguyễn Đăng Đạo.


Sân khấu chính đối diện về phía cổng chùa Hồng Ân trên đỉnh đồi Lim. Dọc lối lên chùa hai bên cũng có rất nhiều nhà chòi của các làng quan họ, thành từng điểm hát nhỏ để giao lưu với khán giả.


Âm thanh của sân khấu chính rất mạnh mẽ, rõ nét đến từng rung âm nhỏ của lời hát, giọng ngân. Tất nhiên, cũng còn tùy vị trí đứng của bạn mà độ ồn của tạp âm sẽ khác nhau vì không gian rất rộng, nhất là phía các nhà chòi liền sát nhau, chòi nào cũng có trình diễn. Sân khấu chính sẽ có những phần trình diễn quy mô và đa dạng mà các điểm hát nhỏ khác của hội sẽ không có được.


Mặc dù thế, những địa điểm hát khác của hội Lim như thủy đình (cạnh đình làng Lim) cũng có ưu điểm riêng của nó. Vì không gian hẹp hơn nên âm thanh sẽ truyền cảm, ít tạp âm hơn, cộng hưởng với không gian đình làng bến nước tự nhiên và trữ tình khiến cho các bài hát rất ngọt ngào, đằm thắm.


Quan họ thường phong phú về làn điệu như: la rằng, đường bạn kim loan, cây gạo, giã bạn, hừ la, la hới, tình tang, cái ả, lên núi, xuồng song, cái hồ, gió mát trăng thanh, tứ quý,… Một cuộc hát quan họ cổ truyền hay một canh hát bao giờ cũng có ba chặng. Chặng mở đầu thuộc về giọng lề lối, hát chừng mười bài giọng lề lối sẽ chuyển sang giọng sổng để vào chặng giữa, các bài ở chặng giữa là ở giọng vặt, chặng cuối là giọng giã bạn.


Giọng lề lối là giọng hát mở đầu, tốc độ chậm, nhiều luyến láy, nhiều tiếng đệm như các bài "Cây gạo", "Tình tang", "Hừ la".... Giọng sổng là giọng chuyển tiếp từ giọng lề lối sang giọng vặt, khoan thai, mực thước. Giọng vặt là các giọng thuộc phần chính của buổi ca hát. Tính chất nghệ thuật của quan họ thể hiện rõ ở giọng này. Âm nhạc ngắn gọn, bố cục chặt chẽ, tiết tấu linh hoạt, lời ca phong phú, số lượng bài bản nhiều, có thể thấy như các bài "ngồi tựa mạn thuyền", "36 thứ chim", "Tương phùng - tương ngộ".


Giọng giã bạn là giọng hát trước lúc chia tay. Số lượng bài bản ở giọng giã bạn không nhiều nhưng chất lượng nghệ thuật của các bài ở giọng này khá cao. Chủ đề chính của giọng này là tiễn biệt. Vì vậy giai điệu thường buồn, nhưng rất mặn nồng đắm say như tình cảm nhớ thương của các liền anh liền chị quan họ. Ví dụ như các bài: "Người ở đừng về", "Chuông vàng gác cửa tam quan", "Kẻ bắc người nam", "Chia rẽ đôi nơi", "Con nhện giăng mùng"…


Dù có thể bạn không phải người của làng quan họ, bạn không thể phân biệt giọng nào với giọng nào nhưng những lời ca mượt mà, đằm thắm, những câu hát ý nhị, đậm chất thơ, những giọng ngân nga, ngắt lời, lảy hạt hoặc trong vắt, hoặc nồng ấm luôn làm say đắm lòng người. Những bài hát quan họ trong sáng và da diết đẩy tâm hồn bạn vào một không gian lắng đọng đầy rung động.


Thủy đình hội Lim, người trên bến, kẻ dưới thuyền, trao nhau câu hát, tặng nhau lời ca. Ai cũng muốn quay lại một đoạn video trong điện thoại để lưu giữ kỉ niệm, để chia sẻ với người thân.


Không chỉ vậy, rất nhiều những khách đi hội, những "nghệ sĩ nghiệp dư" cũng giao lưu với khán giả và các liền anh, liền chị từ trên bến.